HERSCHRIJFPROCES

Stephen KingIn theorie schrijf ik de eerste versie van een boek in een keer. In de praktijk begin ik iedere ochtend met een korte herschrijf om er weer even in te komen. Als ik de dag ervoor nog geschreven heb, herlees ik de laatste paar pagina’s op het scherm en pas ik meteen dialogen en zinnen aan en corrigeer eventuele spel- of stijlfouten. Heb ik een paar dagen niet geschreven, (omdat het weekend was, ik opgetreden heb of omdat de kinderen vakantie hadden), dan lees ik een paar hoofdstukken terug die ik meteen bewerk. (Waarbij ik er wel voor moet waken dat ik niet in het herschrijfproces blijf steken, anders komen er nooit nieuwe woorden bij.)

Ik vergelijk deze korte herschrijfsessies met het uitvegen van een schoolbord. Je begint met vegen in het midden van het bord en maakt steeds grotere cirkels, waarbij je altijd weer een stuk van het midden meeneemt. (Ik weet zeker dat ik die vergelijking niet van mijzelf heb, maar geen idee meer waar ik het gelezen heb).

wiping offIs de eerste versie van een manuscript af, dan komt het echte herschrijven. Om te beginnen print ik het hele boek dubbelzijdig uit en soms laat ik het zelfs in een ringband zetten, zodat het er uitziet als een echt boek. Dan neem ik een week of twee/drie de tijd om de hele roman door te nemen. Uiteraard gaat er een streep door iedere typefout, dubbele spatie of vergeten aanhalingsteken. Ik schrijf commentaar in de kantlijn (zorg dat je altijd vijf centimeter kantlijn heb), waar ik vind dat iets sneller moet of juist beter uitgelegd. Ik voeg woorden toe of haal ze juist weg, schrap hele alinea’s geef aan waar scènes of hoofdstukken van plaats moeten veranderen en maak aantekeningen waar nog research mist.

Ik besteed extra veel aandacht aan de dialogen. Praten de karakters met hun eigen stem of met die van mij? Is wat ze vertellen infodump (waarbij de schrijver noodzakelijke informatie probeert over te brengen via dialogen) of is het natuurlijke spreektaal? Regelmatig zet ik naast een dialoog het woord SOAP of GTST, als de het drama er wel heel erg dik op ligt. Ik heb liever dat mijn personages niet zeggen wat ze voelen, maar dat je het als lezer wel begrijpt, dan andersom.

Ben ik helemaal klaar, dan keer ik weer terug naar het beeldscherm en ga ik alle aantekeningen verwerken in een nieuwe versie van het manuscript. Ik haal alle fouten eruit, herschrijf, wis, verplaats net zolang tot ik tevreden ben. Pas dan gaat de spellingchecker aan (tijdens het schrijven haalt een spelchecker je alleen maar uit de flow).

Marcel met manuscriptWanneer ik helemaal tevreden ben, gaat het manuscript naar de redacteur en naar De eventuele proeflezers. En ik ben iedere keer weer verrast hoeveel fouten die er alsnog uithalen, hoeveel onlogica ze vinden, hoeveel informatie ze missen of juist overbodig vinden.

Stephen King zegt in ‘On Writing’: ‘Schrijven doe je met de deur dicht, herschrijven met de deur open.’ Daar kan ik mij volledig bij aansluiten.

13 januari gaat mijn herschreven manuscript van Superhelden3.nl naar de redacteur en de proeflezers.

JE MANUSCRIPT OPPOETSEN

Je manuscript schoonmaken vereist precisieIn de filmwereld noemen ze het een ‘script polish’. Dat is iets anders dan herschrijven. Herschrijven doe je nadat je de eerste versie hebt afgerond en je (eindelijk) ziet wat er wel en wat er niet in het (manu)script thuishoort. Je verplaatst scènes (of gooit ze gewoon weg), je voegt personages samen, verandert je einde, of gooit de complete structuur om.

Tijdens het herschrijven mag alles nog! Bij Superhelden2.nl schrapte ik maar liefst 35.000 van de 65.000 woorden, omdat ze niet in deel twee maar in deel drie thuishoorden. Daarna schreef ik een compleet nieuw begin, herschreef het hele manuscript en begon toen pas aan de ‘polish’. (Dat ik daardoor drie maanden langer aan het boek bezig was en de kinderboekenweek op een haar na miste, was betreurenswaardig, maar helaas noodzakelijk. De kwaliteit van het boek moet wat mij betreft altijd leidend zijn.)

Bij een polish blijft de basis van je (manu)script intact. Wat je doet is scènes inkorten (en een enkele keer uitbreiden), expositie verwijderen (waar de schrijver of één van de karakters op een onhandige manier het plot probeert uit te leggen), thema’s benadrukken en kijken of alle zinnen wel lekker lopen.

Eén van mijn favoriete handelingen tijdens het oppoetsen van een manuscript, is ‘punching up the dialogue’. (Net als bij een script polish ken ik daar eigenlijk geen goeie Nederlandse term voor). Maar wat je op zo’n moment doet als schrijver, is de soms al te letterlijke dialogen veranderen in teksten waardoor je personages gaan praten als echte mensen. Het kan zijn dat ze juist het tegenovergestelde gaan zeggen van wat ze bedoelen. Sarcastische personages worden vaak nog sarcastischer, onzekere personages handelen nog meer naar hun karakter. Met soms maar een paar simpele wijzigingen, krijgen de karakters reliëf en het boek meer diepgang.

De afgelopen twee weken heb ik niets anders gedaan dan het manuscript van Superhelden3.nl oppoetsen. En dat is vreemd voor mij om te doen in dit stadium, want ik moet het einde nog schrijven. Maar omdat het hier om het laatste deel van de trilogie gaat, is het essentieel dat iedereen in het boek handelt en praat zoals ik dit wil. Mr. Oz, Iris, Alex, Fiber, Justin en YunYun, allemaal hebben ze een pad afgelegd (dat soms al begon voor het eerste deel), en eindigt in dit laatste. Daarom lees en poets ik, kort ik in en scherp ik de conflicten tussen de personages aan. A.s. zondagavond moet ik daar helemaal mee klaar zijn. En dan – op maandagochtend klokslag negen uur – begin ik aan het laatste deel van het laatste deel. De schaakstukken staan op het bord. De zetten zijn uitgedacht. Het eindspel kan beginnen.

En ik heb geen idee wie er wint.

Superhelden3.nl verschijnt in november 2013.